Thông tin ebook
F.M. DOSTOIEVSKI
BÚT KÝ DƯỚI HẦM
Nguồn: ethuvien
tạo ebook: Hoàng Nghĩa Hạnh

Phần I 5
DƯỚI HẦM… 5
1. 5
2. 8
3. 12
4. 16
5. 18
6. 21
7. 23
8. 29
9. 34
10. 38
11. 40
Phần II 44
NHÂN MÙA TUYẾT TAN.. 44
1. 45
2. 58
3. 63
4. 74
5. 87
6. 93
7. 108
8. 116
9. 127
10. 135

Lời chú của tác giả
Cả tâp̣ bút kí này lẫn tác giả của nó cố nhiên chỉ là tưởng
tượng. Tuy nhiên, nếu quan sát những hoàn cảnh trong đó xã
hôị ta được hình thành, thì mẫu người tương tự như tác giả tâp̣
bút kí này chẳng những có thể, mà còn nhất định phải có trong
xã hôị ta. Tôi muốn phác họa rõ nét hơn bình thường môṭ chút
cho đôc̣ giả thấy môṭ trong những nhân vâṭ của thời đại vừa
qua, môṭ trong những người đại diêṇ của thế hê ̣ còn sống đến
bây giờ. Trong phần đầu có tên gọi Dưới hầm này, nhân vâṭ đó
sẽ tự giới thiêụ về mình, trình bày những quan điểm của y và
dường như có ý muốn giải thích những lí do khiến y được sinh
ra trong xã hôị chúng ta. Còn phần hai mới chính là những hồi
ức về môṭ vài biến cố trong đời y.
Fiodor Mikhailovich Dostoievski
1864

Phần I DƯỚI HẦM

1
Tôi là môṭ người bênh
̣ hoạn… Tôi là môṭ người đôc̣ ác.
Tôi là môṭ người tẻ nhạt. Tôi chắc là tôi đau gan. Nhưng tôi
không biết tí gì về bênh
̣ tình của mình và có khi tôi cũng
chẳng biết sự thực tôi đau chỗ nào nữa.
Tôi không đi chữa trị và cũng chưa bao giờ đi chữa trị,
măc̣ dù tôi rất thán phục y khoa và các vị bác sĩ. Thêm nữa tôi
lại là người mê tín kinh khủng, nghĩa là mê tín vừa đủ để vẫn
còn khâm phục y khoa (tôi có đủ học vấn để không mê tín, ấy
thế nhưng tôi vẫn mê tín như thường). Không, tôi không đi
khám bác sĩ chẳng qua là do tính đôc̣ ác. Nói thế chắc quý vị
đâu có thèm hiểu. Nhưng tôi thì tôi hiểu. Cố nhiên tôi không
thể cắt nghĩa cho quý vị tôi hành đông
̣ đôc̣ ác như vâỵ là để
hành hạ ai, tôi thừa biết tôi đâu có thể “làm hại” các vị bác sĩ
bằng viêc̣ tôi không để cho họ chữa trị. Tôi hiểu hơn ai hết
rằng làm như thế tôi chỉ làm hại chính tôi chứ không ai khác.
Dù sao, tôi không đi khám bác sĩ chính là vì tính đôc̣ ác. Tôi
đau gan ư? Càng tốt! Cứ cho nó đau nữa đi!
Tôi sống như vâỵ đã lâu lắm rồi: có đến gần hai chục năm.
Năm nay tôi bốn mươi. Trước kia tôi là công chức, nhưng giờ
tôi đã nghỉ. Hồi đó tôi là môṭ tên công chức đôc̣ ác. Tôi rất lỗ
mãng, và còn lấy làm sung sướng vì thế. Tôi không ăn hối lô ̣
của ai, vâỵ thì tôi phải có quyền tự thưởng cho mình cái thú
vui ấy chứ! (Câu pha trò hơi nhạt, nhưng tôi không xóa nó đi.
Khi viết ra câu này tôi tưởng lúc đọc lên nghe sẽ tế nhị lắm,
nhưng lúc này, khi thấy đó chỉ là trò làm phách môṭ cách hèn
hạ thì tôi lại cố ý không xóa nó đi).
Khi có ai đến chỗ bàn giấy tôi ngồi để xin xỏ viêc̣ gì, tôi
thường nghiến răng trợn mắt với họ và cảm thấy môṭ niềm
khoái lạc vô tả khi hành hạ được ai đó. Mà hầu như không bao
giờ tôi không thành công. Phần đông họ đều nhút nhát, rụt rè
cả - đám người xin xỏ ấy mà! Nhưng đôi khi cũng có những
tên làm phách lối, và trong số đó có môṭ thằng cha sĩ quan làm
tôi ghét cay ghét đắng. Hắn dứt khoát không chịu khúm núm
và lúc nào cũng lê xền xêṭ thanh gươm môṭ cách hết sức khả ố.
Suốt mười tám tháng trời tôi hằn học với hắn chỉ vì thanh

gươm đó, và cuối cùng tôi đã thắng: thằng cha về sau thôi
không dám kéo lê thanh gươm nữa. Dù sao chuyêṇ đó xảy ra
hồi tôi hãy còn trẻ.
Nhưng thưa quý vị, quý vị có biết mấu chốt sự tức giâṇ
của tôi là ở chỗ nào không? Tất cả mấu chốt là ở chỗ, cái làm
tôi điên tiết nhất chính là ở chỗ, ngay cả những lúc cáu giâṇ
nhất, tôi luôn luôn cảm thấy xấu hổ nhâṇ ra rằng tôi chẳng
những không phải là người đôc̣ ác, mà thâm
̣ chí còn không
phải là người hay cáu giân…
và tôi cứ thích bày trò làm ngoáo
̣
ôp̣ dọa con nít để tự an ủi mình thế thôi. Tôi có thể cáu sùi bọt
mép, nhưng giá có ai mang cho tôi con búp bê hay mời tôi môṭ
tách trà đường là có khi tôi lại nguôi ngoai ngay. Thâm
̣ chí tôi
còn mủi lòng là đằng khác. Dù rằng ngay sau đó tôi sẽ lại
nghiến răng tự xỉ vả mình, và bị mất ngủ cả mấy tháng trời vì
cảm giác đớn hèn. Cái tính tôi nó vâỵ đó!
Vừa nãy tôi có nói hồi trước tôi là môṭ tên công chức đôc̣
ác là tôi đã nói dối. Nói dối vì tôi tức. Chẳng qua đó chỉ là
cách giải trí của tôi đối với bọn dân chúng đến xin xỏ và đối
với tên sĩ quan nọ, chứ thực ra không bao giờ tôi có thể trở nên
đôc̣ ác được. Tôi luôn luôn nhâṇ thấy trong con người tôi chứa
đầy những yếu tố tương phản nhau kinh khủng. Tôi cảm thấy
chúng lúc nào cũng lúc nhúc trong tôi. Tôi biết suốt đời chúng
vẫn như thế trong người tôi và đòi thoát ra ngoài, nhưng tôi
không cho chúng ra; tôi cố ý không cho chúng thoát được ra.
Chúng hành hạ tôi đến nhục nhã, làm cho tôi phát điên lên,
khiến tôi cuối cùng phải chán ngấy. Ôi, tôi mêṭ mỏi và chán
chường biết chừng nào!
À mà, thưa quý vị, hay quý vị tưởng tôi đang ăn năn hối
lỗi trước quý vị hay muốn xin quý vị tha thứ cho điều gì
chăng? Tôi dám chắc thế nào quý vị cũng tưởng như vây…
̣
Nhưng tôi xin nói để quý vị biết, quý vị có tưởng như thế hay
không tôi cũng cóc cần!
Tôi không những không thể trở thành đôc̣ ác, mà còn
chẳng thể trở thành cái quái gì hết: chẳng thể ác mà cũng
chẳng thể hiền, chẳng thể đểu mà cũng chẳng thể lương thiên,
̣
chẳng thể là anh hùng cũng chẳng thể là môṭ con bọ. Giờ đây
tôi đang sống cho hết chuỗi ngày của tôi trong cái lỗ này, tôi tự
huyễn hoăc̣ mình bằng môṭ niềm an ủi đôc̣ ác và vô ích rằng

môṭ kẻ thông minh thì chẳng bao giờ trở thành được cái gì ráo
trọi, và chỉ có đứa ngu si mới có thể trở thành cái gì đó mà
thôi. Vâng, môṭ con người thông minh của thế kỷ XIX cần
phải và có bổn phâṇ đạo đức phải là môṭ sinh vâṭ không có cá
tính nào hết. Còn con người có cá tính, con người hành đông,
̣
nhất thiết phải là môṭ kẻ thấp hèn. Đó là điều tôi tin tưởng suốt
bốn mươi năm trời nay.
Năm nay tôi bốn mươi tuổi. Mà bốn mươi là suốt đời
người rồi, là già lắm rồi. Sống lâu hơn bốn mươi là thô tục, đê
tiên,
̣ là vô luân lí. Quý vị hãy trả lời thâṭ thành thực cho tôi
biết: ai sống lâu hơn bốn mươi tuổi? Để tôi trả lời cho quý vị:
chỉ những đứa ngu si đần đôn,
̣ và những tên vô lại mới sống
lâu hơn bốn mươi. Tôi sẽ nói thẳng như thế vào măṭ mọi tên
già, mọi tên già đáng kính, mọi tên già đẹp lão! Tôi sẽ nói
thẳng vào măṭ cả thế giới như thế! Tôi có quyền nói thế, là vì
tôi, chính tôi đây, cũng sẽ sống tới sáu mươi tuổi! Tôi sẽ sống
đến bảy mươi! Sẽ sống đến tám mươi! Khoan, cho tôi thở cái
đã…
Thưa quý vị, chắc quý vị tưởng tôi muốn pha trò cho vui?
Quý vị cũng lại lầm to! Tôi hoàn toàn không phải là người vui
tính như quý vị tưởng hay như quý vị có thể tưởng đâu. Tuy
nhiên, nếu quý vị thấy bực mình với tất cả những trò ba hoa
khoác lác này của tôi, (mà tôi cảm thấy quý vị có vẻ bực rồi
đấy), và muốn chất vấn xem tôi là thằng cha nào vây,
̣ thì tôi
xin thưa: tôi là môṭ tên thư kí hạng bét! Tôi đi làm công chức
chỉ để kiếm miếng ăn (và chỉ thế mà thôi), và năm ngoái khi
môṭ người họ xa chết đi để lại trong chúc thư cho tôi sáu ngàn
rúp, thì lâp̣ tức tôi xin thôi viêc̣ và chui về sống trong cái lỗ
này. Trước kia tôi đã từng sống trong cái lỗ này, còn bây giờ
tôi sẽ sống hẳn ở đây. Căn phòng tôi ở mãi rìa thành phố là
môṭ căn phòng tồi tàn, xấu xí. Giúp viêc̣ cho tôi là môṭ mụ nhà
quê già, xấu tính xấu nết chỉ vì ngu đôn;
̣ đã thế người lúc nào
cũng bốc lên mùi hôi hám. Có người bảo với tôi là khí hâụ
Peterburg không tốt cho tôi, và rằng ít tiền như tôi mà sống ở
Peterburg thì sẽ châṭ vât.̣ Tôi biết lắm. Tôi còn biết rõ hơn tất
cả các vị tham mưu, cố vấn khôn ngoan và đầy kinh nghiêm
̣
ấy. Nhưng tôi vẫn ở lại Peterburg. Tôi sẽ không rời bỏ
Peterburg. Tôi không rời bỏ là vì… Ủa! Mà tôi ở hay đi thì có
quan hê ̣ quái gì!…

Nhưng mà này: môṭ con người tử tế thì thích nói về gì nhất
nhỉ?
Trả lời: nói về mình.
À, thế thì tôi xin nói về tôi!

2
Thưa quý vị, bây giờ tôi muốn kể cho quý vị, dù quý vị
muốn nghe hay không cũng măc,
̣ tại sao tôi lại không thể trở
thành cho dù là môṭ con bọ. Tôi xin long trọng tuyên bố với
quý vị rằng đã rất nhiều lần tôi ráng trở thành môṭ con bọ, vâỵ
mà xem ra tôi cũng không xứng đáng nữa.
Thưa quý vị, tôi xin thề với quý vị rằng môṭ ý thức quá
sáng suốt là môṭ bênh
̣ trạng, vâng, môṭ bênh
̣ trạng vô cùng có
thực. Để dùng cho sinh hoạt hàng ngày của con người thì chỉ
cần môṭ ý thức của con người bình thường, nghĩa là chỉ cần
môṭ nửa hay môṭ phần tư cái ý thức của con người văn minh ở
thế kỉ XIX bất hạnh của chúng ta, nhất là của con người chẳng
may lại phải sống ở Peterburg - cái thành phố trừu tượng nhất,
“cố ý” nhất trên măṭ địa cầu này (bởi lẽ có những thành phố cố
ý, có những thành phố không cố ý) là đã quá đủ. Chẳng hạn, sẽ
là quá đủ khi anh có được cái phần ý thức mà những con
người được gọi là chất phác, giản dị, những con người hành
đông
̣ thường có.
Tôi đánh cuôc̣ là quý vị nghĩ rằng tôi viết ra tất cả những
điều này chỉ là muốn làm phách, cốt để mỉa mai những con
người hành đông,
̣ cũng giống như chỉ vì thói làm phách rởm
mà tôi kéo lê thanh gươm như thằng cha sĩ quan tôi nói lúc
nãy. Nhưng thưa quý vị, có ai mà lại đi huênh hoang về bênh
̣
tâṭ của mình, rồi còn làm phách làm bô ̣ với nó?
Ủa, mà tôi nói gì thế nhỉ? Ai mà chẳng thế, ai mà chẳng
hãnh diêṇ với bênh
̣ tâṭ của mình, và không biết chừng tôi là
môṭ đứa hãnh diêṇ hơn ai hết cũng nên. Thôi, không tranh cãi
nữa. Tôi cãi là tôi ngu. Nhưng dù sao tôi vẫn tin tưởng sâu sắc
rằng chẳng những môṭ ý thức quá sáng suốt, mà ngay bất cứ ý
thức nào cũng đều là bênh
̣ hoạn cả. Tôi dám chắc như vây.
̣
Nhưng hãy tạm gác chuyêṇ này sang môṭ bên đã. Quý vị hãy
cho tôi biết điều này: vì sao có hiêṇ tượng là, cứ như cố ý, vào
những giây phút, phải, vào đúng những giây phút mà tôi có
khả năng ý thức được rõ nhất tất cả những tinh tế của cái đẹp
và cái cao thượng, như ngày xưa ở ta thường nói, thì tôi lại
thường không ý thức được gì nữa hết, mà lại lao vào làm

những viêc̣ xấu xa đê tiêṇ đến nỗi… nghĩa là những viêc̣ mà
có lẽ ai cũng làm, nhưng lại cứ như cố tình đến với tôi đúng
lúc tôi biết mười mươi là đáng lẽ không nên làm mới phải.
Càng ý thức rõ bao nhiêu về cái thiêṇ và mọi cái gì gọi là “mĩ
và toàn hảo” tôi lại càng chìm sâu vào đống bùn nhơ của mình
và càng cảm thấy sẵn sàng muốn ngụp lăṇ hoàn toàn trong đó
bấy nhiêu. Nhưng cái chính là cảm giác đó trong tôi dường
như không phải tình cờ, mà tất yếu phải thế. Cứ như đó là
trạng thái bình thường nhất trong tôi, chứ tuyêṭ nhiên không
phải là căn bênh
̣ hay tâṭ xấu nào cả; thâm
̣ chí đến nỗi về sau
tôi chẳng còn thiết tha gì chống lại cái thói xấu ấy nữa. Cuối
cùng tôi hầu như tin (mà có khi tôi tin thâṭ cũng nên) rằng đó
mới chính là trạng thái bình thường của tôi. Chứ thoạt tiên tôi
đã phải vâṭ lôṇ khổ sở chừng nào để chống lại nó! Tôi không
tin rằng với những người khác cũng xảy ra như vâỵ nên suốt
đời tôi cứ âm thầm giấu kín điều đó như giấu môṭ niềm bí ẩn.
Tôi đã xấu hổ vì điều đó (ngay đến bây giờ tôi vẫn còn xấu
hổ). Đến mức tôi còn cảm thấy môṭ nỗi thích thú thầm kín, đê
tiên,
̣ bất thường khi vào môṭ trong những đêm Peterburg nhơ
nhuốc nhất, tôi trở về nhà, về cái xó của mình, và cũng ý thức
rõ hơn rằng ngày hôm nay mình lại làm môṭ viêc̣ đê tiên,
̣ rằng
viêc̣ mình làm không còn cách gì vớt vát được nữa. Và thế là,
tôi lại âm thầm tự đay nghiến, chửi rủa, dày vò mình đến nỗi
cuối cùng niềm cay đắng biến thành môṭ cảm giác ngọt ngào
nhục nhã, đáng nguyền rủa, và sau rốt trở thành môṭ khoái lạc
thực sự. Vâng, đúng thế: khoái lạc! Tôi muốn nhấn mạnh điều
đó: khoái lạc! Tôi phải nói ra điều ấy vì lúc nào tôi cũng muốn
biết xem những người khác có cảm thấy được những khoái lạc
như vâỵ không.
Để tôi giải thích cho quý vị hiểu: cái khoái lạc ở đây chính
là do mi ý thức được quá rõ ràng sự hèn hạ của mi; là do mi
cảm thấy bị đẩy tới cái giới hạn cuối cùng; mi biết tình cảm ấy
thâṭ là ê chề; nhưng lại không có cách gì chống lại được, rằng
mi không có lối thoát nào hết; rằng không bao giờ mi có thể
trở thành con người khác được, và cuối cùng, cho dù mi có đủ
thời giờ, đủ lòng tin để biến thành cái gì khác đi nữa, thì chưa
chắc mi đã muốn mình biến đổi. Hoăc̣ giả nếu có muốn, mi
cũng sẽ bất lực chẳng làm gì được, bởi thực sự mi chẳng thể
biến thành cái gì hết!

Nhưng tê ̣ hại nhất - cốt lõi của mọi vấn đề là ở chỗ, tất cả
những điều đó diễn ra phù hợp với những quy luâṭ cơ bản và
bình thường của môṭ ý thức quá sáng suốt, phù hợp với cái
tính ỳ bắt nguồn trực tiếp từ những quy luâṭ ấy, do đó, vấn đề
không chỉ là mi không thể biến đổi, mà đơn giản là mi không
làm được trò trống gì hết ráo! Từ đó có thể suy ra, chẳng hạn,
hê ̣ quả của môṭ ý thức quá sáng suốt là như thế này: phải, tôi là
môṭ thằng khốn nạn. Nhưng viêc̣ tôi biết tôi là môṭ thằng khốn
nạn lại chẳng an ủi được tôi chút nào về cái khốn nạn của tôi
cả. Nhưng thôi, đủ rồi!… Chúa ơi, tôi nói lảm nhảm mãi mà
cắt nghĩa được cái gì cơ chứ? Cái khoái lạc ấy ở đâu ra?
Nhưng tôi sẽ cắt nghĩa điều ấy cho kì được. Tôi phải cầm lấy
bút cũng chỉ vì thế…
Như tôi chẳng hạn, tôi có môṭ lòng tự ái kinh khủng. Tôi
đa nghi và dễ đông
̣ lòng như môṭ thằng gù hay môṭ anh lùn.
Ấy thế mà có những phút tôi nghĩ giá có ai tát tôi môṭ cái có
khi tôi lại lấy thế làm thích thú! Tôi nói thâṭ đấy: có thể tôi biết
cách tìm thấy khoái lạc riêng trong viêc̣ bị ăn tát ấy; dĩ nhiên
đó là niềm khoái lạc của tuyêṭ vọng, nhưng trong sự tuyêṭ
vọng cũng có những khoái lạc cực kì mãnh liêṭ của nó chứ,
nhất là khi ta ý thức được rõ ràng tình cảm tuyêṭ vọng của
mình. Còn trong trường hợp bị tát ta lại càng ý thức được
mãnh liêṭ hơn ta bị người khác hạ nhục như thế nào.
Những cái chính là, xét dưới bất cứ khía cạnh nào, cuối
cùng bao giờ tôi cũng đâm ra là kẻ có lỗi trước, và ức nhất là
cái lỗi ấy không phải do tôi, mà do những quy luâṭ tự nhiên
gây nên. Trước hết, tôi có lỗi bởi vì tôi thông minh hơn tất cả
mọi người chung quanh. (Lúc nào tôi cũng tự coi tôi thông
minh hơn mọi người chung quanh, và lắm khi - quý vị có tin
được không - lắm khi tôi lại cảm thấy bối rối vì điều đó, đến
nỗi suốt đời tôi, tôi cứ phải nhìn đi chỗ khác mà không dám
nhìn thẳng vào mắt mọi người). Sau nữa, tôi có lỗi bởi vì giả
dụ tôi có lòng cao thượng thât,̣ thì lòng cao thượng ấy chỉ càng
làm tôi đau khổ thêm, vì tôi ý thức được toàn bô ̣ sự vô ích của
nó, và tôi biết chắc tôi chẳng thể làm được gì với lòng cao
thượng ấy: không thể tha thứ được, bởi kẻ làm nhục tôi có thể
đã tát tôi theo quy luâṭ tự nhiên (mà đã là quy luâṭ tự nhiên thì
đâu có thể nói đến sự tha thứ); không thể quên được, bởi lẽ dù
là quy luâṭ tự nhiên thì ta vẫn cảm thấy bị xúc phạm. Sau hết,

cứ cho rằng tôi chẳng thèm khoan hồng đi nữa, mà trái lại,
muốn trả thù cái tên đã làm nhục tôi, thì tôi cũng lại không làm
như vâỵ được, bởi vì tôi chắc tôi không dám làm gì cả, cho dù
tôi có thể làm được đi chăng nữa.
Vì sao tôi không dám ư? Về vấn đề này tôi cũng xin có đôi
lời.

3
Với những người có gan trả thù và, nói chung, biết cách tự
bảo vê,̣ thì họ hành đông
̣ như thế nào? Giả dụ, môṭ khi ý muốn
trả thù chiếm đoạt họ, thì trong toàn bô ̣ con người họ không
còn gì khác ngoài cái ý muốn đó. Quý ngài này sẽ xông thẳng
đến phía trước như môṭ con bò điên chúc sừng xuống dưới và
họa chăng chỉ có bức tường mới ngăn được anh ta. (Xin nói
thêm là khi đối diêṇ với bức tường, thì những vị này - nghĩa là
những con người chất phác, giản dị, và những con người hành
đông
̣ - sẽ thành thực chịu thua ngay). Đối với họ bức tường
không phải là cái cớ thoái thác, chẳng hạn như đối với chúng
ta - những con người suy tư, và do đó, không hành đông,
̣ thì
bức tường không phải là môṭ cái cớ để tháo lui, cái cớ mà
chính anh bạn chúng ta có khi không tin, nhưng vẫn sẵn sàng
lợi dụng nó môṭ cách vui sướng. Không, họ thì họ thực tâm
chịu thua. Đối với họ trong bức tường như có cái gì nguôi dịu,
cái gì mang tính giải pháp đạo đức và rất dứt khoát, thâm
̣ chí
có khi thần bí nữa. Nhưng tôi sẽ có dịp nói thêm về bức tường
đó.
Vâng, chính con người chất phác, giản dị như vâỵ tôi coi là
con người bình thường, con người thực sự, mà chính bà mẹ tạo
hóa dịu dàng của chúng ta muốn thế khi sinh ra anh ta ở trên
đời này. Tôi ghen tức đến tâṇ xương tủy với con người này.
Hắn ngu đần, đúng, tôi không chối cãi. Nhưng, biết đâu đấy,
có thể vì bình thường nên hắn buôc̣ phải ngu đần thì sao? Có
thể như vâỵ lại đẹp cũng nên. Cái giả thuyết đó tôi cho có vẻ
càng đúng hơn nếu ta xét cái phản đề của con người bình
thường, nghĩa là của con người có ý thức sáng suốt, con người
không phải sinh ra từ lòng bà mẹ thiên nhiên, mà từ môṭ sự
bóp méo nào đó (nói thế nghe có vẻ thần bí, nhưng tôi vẫn ngờ
đúng như vây);
̣ cái con người bị bóp méo đó khi đứng trước
phản đề của hắn bỗng nhiên phải nép mình lại và nhường
bước, đến đô ̣ chính hắn phải tự coi hắn là môṭ con chuôṭ nhắt
chứ không phải môṭ con người. Cho dù là môṭ con chuôṭ nhắt
có ý thức rất sáng suốt chăng nữa thì nó vẫn chỉ là con chuôṭ
nhắt, huống hồ kẻ kia mới là môṭ con người, và, do đó, vân
vân và vân vân… Nhưng điều đáng nói hơn cả là chính hắn,

vâng chính hắn, lại tự coi mình là môṭ con chuôṭ nhắt, trong
khi chẳng ai bắt hắn phải tự thú như vâỵ cả. Và đó mới là điều
mấu chốt nhất.
Bây giờ ta thử ngắm xem chàng chuôṭ nhắt này trong lúc
hành đông
̣ xem sao. Giả thử chàng cũng đã bị xúc phạm (mà
hầu như lúc nào chàng ta cũng bị xúc phạm) và cũng muốn trả
thù. Nỗi hâṇ thù chất chứa trong lòng chàng có khi còn lớn
hơn cả trong l'homme de la nature et de la vérité[1]. Cái ý định
hèn hạ muốn lấy oán trả oán trong con người chàng có thể còn
nung nấu hơn cả trong l'homme de la nature et de la vérité,
bởi l'homme de la nature et de la vérité do cái ngu đần bẩm
sinh của hắn, coi viêc̣ trả thù chẳng qua chỉ là môṭ hành đông
̣
vô cùng chính đáng, trong khi chàng chuôṭ nhắt kia, do cái ý
thức quá sáng suốt, lại phủ nhâṇ sự công bằng đó. Nghĩa là
cuối cùng ta đi tới bản chất của vấn đề, bản chất của hành
đông
̣ báo thù đó. Ngoài sự đê tiêṇ ban đầu, chàng chuôṭ nhắt
bất hạnh của chúng ta đã kịp bao bọc chung quanh mình bao
nhiêu cái đê tiêṇ khác dưới hình thức những hoài nghi, những
do dự, từ hoài nghi đầu tiên kéo theo không biết bao nhiêu
hoài nghi khác chưa được giải đáp, đến mức vô hình trung
xung quanh chàng đã hình thành nên môṭ đống bùn nhơ định
mênh
̣ nào đó, đúng bùn nhơ hợp thành từ những do dự, hồ
nghi, và sau hết, bằng tất cả những bãi đờm mà những con
người thâṭ thà, chất phác, những con người hành đông
̣ đã nhổ
lên măṭ chàng, những kẻ ngạo mạn đứng xung quanh chàng
như những quan tòa và những nhà đôc̣ tài, lớn tiếng cười chế
nhạo chàng.
Cố nhiên đến lúc ấy thì chàng chẳng còn biết làm gì hơn là
cười khẩy giả vờ khinh bỉ, sự khinh bỉ mà chính chàng cũng
chưa chắc đã tin, rồi xấu hổ cúp đuôi chui vào cái hang của
mình. Ở đó, trong cái hang hôi hám bẩn thỉu ấy, chàng chuôṭ
nhắt bị người ta chế nhạo và hạ nhục kia mới từ từ trầm mình
vào trong nỗi căm hâṇ tím lạnh, đôc̣ ác, và nhất là môṭ nỗi căm
hâṇ không bao giờ dứt. Suốt bốn mươi năm trời ròng rã, chàng
sẽ còn nhớ lại vụ xúc phạm đó với từng chi tiết nhỏ nhăṭ nhất,
nhục nhã nhất, và cứ mỗi lần như thế lại thêm thắt vào những
chi tiết nhục nhã hơn, rồi tự xỉ vả, đay nghiến mình môṭ cách
cay đôc̣ trong tưởng tượng. Tuy cảm thấy tự xấu hổ vì những
tưởng tượng ấy, nhưng chàng vẫn cứ khơi gợi ra, cứ nhớ lại tất

cả, tự bịa thêm môṭ câu chuyêṇ hoang đường khác, lấy cớ rằng
chuyêṇ đó cũng hoàn toàn có thể xảy ra, và chàng sẽ không
tha thứ gì hết.
Rất có thể chàng sẽ tìm cách trả thù thât;̣ nhưng sẽ trả thù
bằng cách lén lút, vụng trôm,
̣ từng tí môt,̣ vô danh, đồng thời
không tin chút gì vào cái quyền được trả thù lẫn sự thành công
của sự trả thù đó, và chàng biết trước rằng vì tất cả những toan
tính trả thù ấy mà chàng còn đau khổ gấp trăm lần kẻ bị trả
thù, mà kẻ đó chưa chắc đã thèm để ý đến những toan tính của
chàng. Rồi trong lúc lâm chung, chàng sẽ nhớ lại tất cả, với
những chi tiết càng lúc càng nhiều hơn, và… Nhưng chính
trong tâm trạng ô nhục giá băng nửa tuyêṭ vọng, nửa hi vọng
đó, trong trạng thái tự chôn sống mình vì ý thức được quá rõ
ràng sự đau khổ ấy, trong căn nhà hầm mà chàng sống suốt
bốn mươi năm trời, trong hoàn cảnh biết rõ là bế tắc nhưng
vẫn còn đôi chút hoài nghi đó, trong cái địa ngục đầy dục vọng
không được thỏa mãn và quay trở vào trong ấy, trong mớ hỗn
đôṇ những dao đông,
̣ những quyết định nóng bỏng vừa thành
hình tưởng như chắc chắn, nhưng chỉ môṭ phút sau đó lại trở
thành những ân hân,
̣ phải, trong tất cả những cái đó đã chứa
đựng cái chất cốt của niềm khoái lạc kì lạ mà tôi đã nói ở trên.
Niềm khoái lạc ấy tinh vi đến nỗi, khó nhâṇ ra đến nỗi những
kẻ chỉ hơi tầm thường môṭ chút, hay thâm
̣ chí cả những kẻ có
hê ̣ thống thần kinh vững chắc cũng không hiểu được tí gì. “Có
lẽ cả người nào chưa bị ăn tát bao giờ cũng không thể hiểu nổi
nữa chứ” - quý vị sẽ cười mà bảo tôi như vây,
̣ nghĩa là quý vị
muốn lịch sự mà nói bóng gió cho tôi biết rằng, chắc hẳn trong
đời tôi đã bị ăn tát nên mới tỏ ra am tường đến thế. Tôi dám cá
là quý vị đã nghĩ như vây.
̣ Nhưng quý vị hãy yên tâm, tôi chưa
hề bị ăn tát bao giờ; dù quý vị có tin hay không cũng măc.
̣ Có
khi tôi còn tiếc là trong đời tôi đã cho kẻ khác ăn tát quá ít. Mà
thôi, đủ rồi… tôi không nói thêm môṭ lời nào nữa về chuyêṇ
này, dù rằng chắc nó sẽ làm cho quý vị khoái chí lắm!
Tôi lại xin bình tĩnh nói tiếp về những người có thần kinh
tốt mà không hiểu được cái tế nhị của những khoái lạc. Măc̣
dù trong môṭ vài trường hợp họ có la rống lên như môṭ con bò
rừng thực thụ, và cứ cho là điều này làm cho họ hết sức vinh
dự đi nữa, nhưng, như tôi đã nói, khi vấp phải cái-bất-khả là
họ lâp̣ tức hạ giọng ngay. Cái-bất-khả đó tức là bức tường đá

phải không? Bức tường đá nào? Ô hay, tất nhiên đó là những
quy luâṭ của tạo hóa, là những kết quả của khoa học tự nhiên,
là toán học. Chẳng hạn nếu có ai chứng minh cho quý vị biết
rằng thủy tổ quý vị là loài khỉ thì quý vị cũng chẳng nên nhăn
măṭ làm gì, mà hãy chấp nhâṇ nó như môṭ sự thât.̣ Hay nếu có
người chứng minh cho quý vị thấy thực chất môṭ giọt mỡ của
quý vị phải đáng giá hơn trăm ngàn giọt mỡ của đồng loại quý
vị, rằng kết luâṇ này là điểm tâṇ cùng của mọi đức tính, mọi
bổn phân,
̣ mọi thị hiếu và thành kiến thì quý vị cũng chẳng
làm được gì hơn là chấp nhâṇ nó vì hai lần hai - đó là toán
học. Quý vị cứ thử cãi lại xem!
Thiên hạ sẽ la lớn vào măṭ quý vị: “Xin lỗi đi! Quý vị đâu
có thể phản đối sự hai lần hai là bốn. Tạo hóa chả viêc̣ gì phải
xin xỏ quý vị; nó đâu thèm để ý đến những ước muốn này nọ
của quý vị, đến viêc̣ quý vị có thích hay không thích những
quy luâṭ của nó. Quý vị vẫn buôc̣ phải chấp nhâṇ nó đúng như
nó là thế, và do đó, chấp nhâṇ cả những hê ̣ quả của nó. Môṭ
bức tường là môṭ bức tường, thế thôi”. Vân vân và vân vân…
Trời đất, nhưng tôi cần đếch gì những quy luâṭ của tạo hóa
hả Trời, môṭ khi vì lý do nào đó tôi không thích những quy
luâṭ và cái sự “hai lần hai là bốn” ấy! Cố nhiên, nếu không có
đủ sức mạnh thì tôi không thể húc đầu vào bức tường đá như
thế, nhưng tôi cũng không thỏa hiêp̣ với nó chỉ bởi lẽ đó là
môṭ bức tường đá và tôi không có đủ sức húc đổ nó!
Làm như thể môṭ bức tường đá như vâỵ đúng là môṭ sự an
ủi, và chứa đựng môṭ lời kêu gọi thỏa hiêp̣ nào đó chỉ duy nhất
vì nó chính là cái sự “hai lần hai là bốn” không bằng! Phi lí ơi
là phi lí!
Đâu phải là chuyêṇ hiểu được hết, ý thức được hết mọi
điều bất khả, mọi bức tường đá. Đâu phải là chuyêṇ nếu anh
thấy ghê tởm phải thỏa hiêp̣ thì đừng thỏa hiêp̣ nữa. Vấn đề là
từ những kết hợp lôgích tất yếu nhất dẫn đến những kết luâṇ
đáng ghét nhất về đề tài muôn thuở, là dường như anh vẫn có
lỗi gì đó trong viêc̣ tồn tại bức tường đá kia, măc̣ dù sự thâṭ
anh hiểu quá rõ rằng anh hoàn toàn chẳng có lỗi gì ráo trọi, thế
là anh lại âm thầm nghiến răng bất lực và khoan khoái đứng
bất đông
̣ mà mơ tưởng rằng té ra anh chẳng viêc̣ gì phải tức
giâṇ ai cả, rằng bức tường đá ấy là không có, và có thể chẳng

bao giờ có cả, rằng đó chẳng qua chỉ là môṭ trò hề, môṭ trò bịp
bợm lừa dối, bởi vì đó là môṭ viêc̣ chẳng ra làm sao, người ta
chẳng biết đó là cái gì và đó là ai, nhưng bất chấp mọi trò đánh
tráo và những cái vô tri thức đó, ngươi vẫn đau khổ, và càng
không biết rõ bao nhiêu ngươi lại càng đau khổ bấy nhiêu.

4
“Ha! Ha! Ha! Cứ theo cái kiểu lâp̣ luâṇ vừa rồi của anh thì
có lẽ cả trong sự đau răng anh cũng tìm thấy khoái lạc đấy
nhỉ?” - Quý vị sẽ cười mà bảo tôi như vây.
̣ “Chứ sao, đau răng
cũng có cái thú của nó chứ” - Tôi đáp. Tôi bị đau răng cả
tháng trời nay nên tôi biết. Cố nhiên khi đau răng người ta
không tức giâṇ môṭ cách im lăng,
̣ mà người ta rên rỉ. Nhưng
đó là những tiếng rên không trung thực, đó là những tiếng rên
thâm đôc;
̣ và toàn bô ̣ vấn đề chính là ở sự thâm đôc̣ này. Chính
những tiếng rên đó nói lên cái khoái lạc của kẻ bị đau; nếu
không cảm thấy khoái lạc hắn đã chẳng rên làm gì. Đó là môṭ
thí dụ hay thưa quý vị, tôi xin triển khai nó ra.
Thứ nhất, những tiếng rên ấy biểu lô ̣ toàn bô ̣ cái vô ích
thấp hèn đối với ý thức của ta, toàn bô ̣ quy luâṭ của tạo hóa mà
tuy nhổ toẹt vào nó quý vị vẫn cứ đau khổ vì nó. Còn nó vẫn
thản nhiên như không. Chúng cũng phát biểu rằng tuy quý vị
biết rõ là không có kẻ thù nảo ở đây hết, nhưng quý vị vẫn cứ
đau đớn như thường, và dù có bao nhiêu các Wagenheim[2] đi
nữa thì quý vị vẫn cứ là nô lê ̣ của những chiếc răng đau, rằng
nếu có cái bỗng dưng nảy ra ý cầu ước cho anh khỏi đau, thì
lâp̣ tức cái răng của anh sẽ khỏi đau ngay, nhưng nếu người đó
không muốn, thì những chiếc răng của anh sẽ tiếp tục đau suốt
ba tháng nữa. Và cuối cùng, nếu anh vẫn không bằng lòng và
tiếp tục phản kháng thì anh chẳng còn cách nào khác để tự an
ủi hơn là tự tát vào măṭ mình, hay đấm tay thâṭ đau hơn nữa
vào tường. Và chính từ những điều nhục mạ giết người đó, từ
những tiếng cười chế nhạo không biết của ai đó bắt đầu gây
cho anh cái cảm giác khoái lạc đôi khi đạt tới đô ̣ cực khoái.
Thưa quý vị, tôi xin quý vị lúc nào đó hãy thử lắng tai
nghe tiếng rên của con người có học thức của thế kỉ XIX, lúc
hắn bị đau răng đã hai, ba hôm, khi tiếng rên của hắn đã không
còn giống tiếng rên của hôm đầu tiên, nghĩa là hắn rên không
phải chỉ vì răng đau, không như môṭ anh nhà quê thô lỗ nào đó
rên, mà như môṭ con người có học, con người mà văn minh
Châu Âu đã đụng tới, rên như môṭ con người “đã tách rời hẳn
cái gốc và những nền tảng nhân dân”, như bây giờ người ta

thường nói[3]. Tiếng rên của hắn nghe hằn học, xấu thói, và
hầu như không bao giờ dứt, đêm cũng như ngày. Mà hắn thừa
biết rên như thế đâu có ích gì cho hắn. Hắn biết rõ hơn ai hết
rằng hắn chỉ làm bực mình những người xung quanh và làm
khổ hắn mà thôi, và chính hắn, hắn cũng tự hành hạ hắn để
chẳng được lợi lôc̣ gì hết. Hắn thừa biết gia đình và hàng xóm,
mà tiếng rên của hắn nhằm vào họ, đã bắt đầu thấy ghét và
không tin chút gì vào chuyêṇ hắn bị đau răng nữa, và ai cũng
thầm hiểu rằng hắn có thể rên khác đi, giản dị hơn, đừng có
rên ầm ầm lên như thế, đừng có những kiểu cách như thế, và
cho rằng hắn quan trọng hóa vì độc ác. A, đó! Cái khoái lạc
nằm trong chính sự hèn hạ và tất cả những cái cố ý đó. “À! Tôi
làm phiền các người hả, tôi xé tim các người ra hả, tôi làm cả
nhà mất ngủ hả? Càng tốt! Thì đừng ngủ nữa! Nên biết là tôi
đang đau răng đây! Dưới mắt các người tôi không còn là một
kẻ anh hùng như trước kia tôi muốn tỏ ra nữa, mà chỉ còn là
một tên độc ác, một chenapan[4]! Càng tốt! Tôi còn sung
sướng là các người đã thấy con người thật của tôi! Các người
khó chịu nghe những tiếng rên khốn nạn của tôi phải không?
Cho các người khó chịu! Tôi sẽ rên to hơn cho mà xem đây
này!…”
Quý vị vẫn chưa chịu hiểu? - Không, đúng là phải đạt tới
trình độ nhận thức sâu sắc mới hiểu được hết mọi sự tinh tế
của cái khoái lạc xác thịt này. Quý vị cười? Tôi rất hân hạnh.
Thưa quý vị, cố nhiên những câu pha trò của tôi rất vô duyên.
Chúng rắc rối quá và nghe rất giả tạo. Nhưng tất cả là do lòng
không tự trọng của tôi mà ra: Lẽ nào một con người có ý thức
lại có thể tự trọng được, dù chỉ một chút thôi?

5
Lẽ nào một kẻ đã quyết tâm đi tìm khoái lạc cả trong ý
thức tự hạ mình lại có thể còn có chút lòng tự trọng được
chăng? Điều tôi vừa nói không phải là do một lòng tiếc hối vô
vị nào hết. Và nói chung tôi ghét nói “Lạy ba, ba tha cho con,
lần sau con không dám thế nữa!” Không phải là vì tôi không
thể nói được những câu đó - trái lại, có thể chính bởi tôi quá có
thể nói được những câu như vậy.
Cứ như một cố ý, tôi thường nhảy xổ vào một vụ rắc rối
ngay cái lúc tôi biết hẳn hoi rằng tôi chẳng có gì ăn thua trong
đó hết. Cái đó mới khốn nạn. Để rồi tôi lại mủi lòng, lại khóc
lóc ân hận và cuối cùng, cố nhiên, tôi lại tự hờn dỗi, mặc dù
vẫn không chút nào là đóng kịch: chắc tâm hồn tôi phải là hắc
ám.
Trong những trường hợp đó thì đâu có thể oán trách gì
được những quy luật tự nhiên, dù rằng suốt đời tôi đã bị những
quy luật đó chơi cho nhiều vố đau lắm rồi. Bây giờ nhắc lại tất
cả các chuyện đó thì khốn nạn lắm, với lại nó cũng đã khốn
nạn ngay từ hồi đó rồi. Vì chỉ ngay một hay hai phút sau đó,
tôi đã tức tối nhận ra rằng tất cả chỉ là dối trá, dối trá hèn hạ,
đóng kịch bẩn thỉu: những ăn năn, những cảm động, những thề
bồi sửa đổi… Quý vị sẽ hỏi tại sao tôi lại hành hạ tôi, cấu xé
tôi như thế? Trả lời: bởi vì tôi chán ngồi khoanh tay một chỗ,
nên tôi mới nghĩ ra chuyện để hành hạ mình. Đúng như vậy
đó! Quý vị cứ quan sát kĩ mà xem, quý vị sẽ thấy sự việc xảy
ra y hệt như vậy. Tôi tự bịa ra những chuyện phiêu lưu, tôi tự
tạo cho mình một cuộc đời huyễn hoặc để ít nhất có thể sống
cách này hoặc cách khác. Biết bao nhiêu lần, chẳng hạn, tôi
đùng đùng nổi giận chẳng vì một lí do quái gì ráo, như là cố
tính nổi giận vậy, trong khi thâm tâm vẫn biết hẳn hoi rằng
chẳng việc gì phải cáu hết, rằng mình làm bộ cáu để rồi đến
cái độ đâm ra cáu thực sự. Suốt đời tôi vẫn thích chơi cái trò
ấy, thậm chí về sau tôi không còn kiềm chế được nó nữa. Có
lần, không hai lần chứ, tôi cố gắng yêu. Rồi tôi đau khổ, tôi
cam đoan với quý vị như thế. Trong đáy sâu tâm hồn ta không
tin là ta đau khổ, ta còn tự giễu ta là khác, vậy mà ta vẫn đau

khổ như thường, và đau khổ thực sự, ta ghen tuông, ta quẫn trí.
Và nguyên do tất cả là do buồn chán, thưa quý vị, chính là do
buồn chán ...